با ما همراه باشید

سفر به سرزمین‌های دیگر

آشنایی با تعاریف و طبقه‌بندی صنایع دستی ایران

آشنایی با تعاریف و طبقه‌بندی صنایع دستی ایران

تعاریف، ویژگی ها و خصیصه های صنایع دستی ایران

تعاریف، ویژگی ها و خصیصه های صنایع دستی ایران

تعریف هنرهای دستی

از میان تعاریفی که تاکنون از صنایع دستی (یا هنرهای صناعی، واژه پیشنهادی جایگزین “هنرهای دستی” توسط گروه هنرهای سنتی فرهنگستان هنر ) ارایه شده است. سه تعریف را میتوان معتبر دانست:

تعریف اول: صنایع دستی به آن رشته از صنایع اطلاق می شود که تمام یا قسمتی از مراحل ساخت فرآورده‌های آن با دست انجام گرفته و در چهارچوب فرهنگ و بینش‌های فلسفی، ذوق و هنر انسانهای هر منطقه با توجه به میراث‌های قومی آنان ساخته و پرداخته میشود. (1348 – شورای صنایع دستی ایران)

تعریف دوم: صنایع دستی به مجموعه ای از «هنر – صنعت» ‌ها اطلاق میشود که به طور عمده با استفاده از مواد اولیه‌ی بومی و انجام قسمتی از مراحل اساسی تولید به کمک دست و ابزار دستی موجب تهیه و ساخت محصولاتی می شود که در هر واحد آن ذوق هنری و خلاقیت فکری صنعتگر سازنده به نحوی تجلی یافته و همین عامل وجه تمایز اصلی این گونه محصولات از مصنوعات مشابه ماشینی و کارخانه ای است ( 1362 – گروهی از کارشناسان سازمان صنایع دستی ایران)

ذوق و خلاقیت هنری در نقاشی روی سنگ

تعریف سوم: گروه هنرهای سنتی فرهنگستان هنر، واژه‌ی «هنرهای صناعی» را گویاتر و کامل تر از واژه‌ی «صنایع دستی» میداند و پس از ارایه‌ی تعریفی از هنرهای سنتی، برای هنرهای صناعی به عنوان زیرمجموعه مهمی از هنرهای سنتی تعریف زیر را نیز ارایه داده است:
هنرهای سنتی: با منشأ گرفتن از مبدأ واحد، محمل سیر و سلوکی فردی است که از طریق دریافت شهودی بر مبنای آدابی معنوی و به شیوه‌ی استاد و شاگردی انتقال می یابد و صورتی از تجلیات گوناگون زیبایی حقیقی را متناسب با شرایط زمانی و مکانی در اثر هنری متعین میسازد.
هنرهای صناعی (صنایع دستی): بخشی از هنرهای سنتی است که با بهره گیری از فنون و مهارتهای متناسب و با قابلیت تکثیر غیر ماشینی در متن زندگی فردی و جمعی عرضه میشود.

ویژگی‌های هنرهای دستی

از ویژگی‌های صنایع دستی میتوان به موارد زیر اشاره کرد:
– انجام قسمتی از مراحل اساسی تولید توسط دست و ابزار و وسایل دستی
– برای تولید هر یک از آثار هنرهای صناعی، مراحل متعددی طی میشود ولی انجام کلیه‌ی این مراحل به وسیله‌ی دست، ابزار و وسایل دستی الزامی نبوده و چنانچه تنها قسمتی از مراحل اساسی تولید به این طریق انجام شود، محصول تولید شده با توجه به مواردی که در تعریف ذکر شده، صنایع دستی محسوب میشود.
– حضور مؤثر، بلاواسطه، خلاق و تعیین کننده‌ی انسان در تولید هر محصول تامین قسمت عمده‌ی مواد اولیه‌ی مصرفی از منابع داخلی
– داشتن بار فرهنگی (استفاده از نگاره ها، نقش ‌ها و رنگ آمیزهای اصیل، بومی و سنتی)
– عدم همانندی و عدم تشابه فرآورده‌های تولیدی با یکدیگر
– عدم نیاز به سرمایه گذاری زیاد در مقایسه با صنایع دیگر
– بی نیازی به کارشناسی و متخصص خارجی
– دارا بودن ارزش افزوده‌ی زیاد در مقایسه با صنایع دیگر
– قابلیت ایجاد و توسعه در مناطق مختلف (شهر، روستا و حتی در جوامع عشایری)
– قابلیت انتقال تجربیات و رموز و فنون تولیدی به صورت سینه به سینه و همچنین طبق روش استاد و شاگردی و نیز به شیوه‌های آموزشی مدون و نهایتاً آموزش آکادمیک و دانشگاهی.

 

خصیصه‌های صنایع دستی ایران

صنایع دستی ایران به عنوان کاربردی ترین هنر و نیز به عنوان تولیدی فرهنگی، خصوصیات زیر را نیز دارد:

  1. قسمت قابل ملاحظه‌ای از صنایع دستی ایران را زیراندازهای سنتی (قالی، انواع گلیم، گبه، پلاس، زیلو و غیره) تشکیل میدهد.
  2. بخش عمده ای از صنایع دستی ایران در مناطق روستایی و عشایری تولید میشود.
  3. قسمت اعظم محصولات صنایع دستی ایران در محل سکونت صنعتگران تولید میشود.
  4. بیش از ۷۰ درصد تولیدکنندگان صنایع دستی ایران را زنان تشکیل می دهند و لذا میتوان گفت که زنان با ذوق هنرمند ایرانی بالاترین سهم را در میان تولیدکنندگان انواع صنایع دستی ایران دارند.
  5. دهه‌های متمادی است که صنایع دستی ایران، به واسطه‌ی اشتهار و اعتبار جهانی، بخشی از درآمد ارزی مورد نیاز کشور را تأمین می کند.
  6. صنایع دستی ایران، به لحاظ تنوع در رأس همه‌ی ممالک جهان قرار دارد.

هنرهای دستی زنان ایرانی

 

طبقه‌بندی صنایع دستی ایران

طبقه‌بندی صنایع دستی ایران

طبقه‌بندی صنایع دستی ایران

اگرچه طبقه‌بندی‌های گوناگونی از صنایع دستی ایران به عمل آمده است؛

اما به نظر، طبقه‌بندی زیر که توسط گروه هنرهای سنتی فرهنگستان هنر انجام پذیرفته است مناسب‌تر است:

  • بافته‌های داری
    • قالی (فرش دستبافت) : به عنوان مهم‌ترین زیرانداز، که شامل قالی تمام پشمی، پشم ابریشم، کرک ابریشم، (گل ابریشم)، ابریشمی و تمام ابریشمی است.
    • گلیم: که مشتمل است بر:
      • گلیم دورو (ساده، پود بافت و تخت بافت)
      • گلیم یک رو (سوماک، پود پیچ و سوزنی)
      • گلیم یک رو با ترکیبی از بافتهای قالی و گلیم همچون گلیم نقش برجسته‌ی ایلام.
    • زیلو
    • گبه

فرش دستباف از صنایع دستی ایران

  • دست بافته‌های دستگاهی (نساجی سنتی)
    • جاجیم و جاجیم مانندها (جاجیم، جاجیمچه، گلیمچه‌ی متکاذین، چنته، کیسه حمام، موج، ماشته و اهرامی)
    • پلاس
    • پارچه ها: که به دو دسته تقسیم میشود:
      • پارچه‌های فاخر مانند: زری، مخمل، مخمل نقش برجسته، ترمه، دارایی، پارچه‌ی ابریشمی، بافت کلات نادری، پارچه‌ی ابریشمی بافت قاسم آباد رودسر (چادر شب) و شال
      • سایر پارچه ها، مانند: عبا، بَرَک، کرباس، مِتقال، اُرمَک، شمد، شَعر، احرامی، چادرشب، روفرشی، پرده ای و …

شَعر بافی قدیمی

  • رودوزی‌های سنتی

    که یکی دیگر از انواع صنایع دستی ایران به شمار میرود شامل سه دسته به شرح ذیل است:

    • دوخت روی پارچه :
      • سوزن دوزی
        • سوزن دوزی بلوچ
        • سوزن دوزی ممقان
        • سوزن دوزی درویشی تفرشی
      • پته دوزی
      • بخارادوزی
      • نقش دوزی
      • نواردوزی
      • ملیله دوزی
      • گلابتون دوزی
      • خوس دوزی
      • زرتشتی دوزی
      • قلاب دوزی
        • قلاب دوزی اصفهان
        • قلاب دوزی رشت
    • دوخت داخل پارچه:
      • چشمه دوزی
      • سکمه دوزی
    • الحاق مواد دیگر به پارچه:
      • قیطان دوزی
      • ده یک دوزی
      • پیله دوزی
      • آجیده دوزی
      • منجوق دوزی
      • پولک دوزی
      • سکه دوزی
      • زغره دوزی
      • نقده دوزی
      • تکه دوزی (چهل تکه دوزی)

انواع سوزن دوزی صنایع دستی ایران

  • هنرهای فلزی
    • دواتگری
    • حکاکی روی فلز
    • قلمزنی
    • مشبک کاری
    • ملیله کاری
    • زرگری
    • کوفته گری
      • طلاکوبی
      • نقره کوبی
      • مس کوبی
    • چلنگری (زمودگری)
    • قفل سازی
    • ریخته گری
    • زیورسازی
    • آثار فلزی ترکیبی
      • ضریح سازی
      • اسلحه سازی
      • علامت سازی
  • میناسازی
    • مینای نقاشی
    • مینای خانه‌بندی
    • مینای مرصع

گلدان مینا

  • سفالگری
    • سفال بدون لعابکه مشتمل است بر:
      • سفالگری با دست
      • چرخ کاری
      • نقش برجسته سفالی
    • سفال لعابدارکه مشتمل است بر:
      • سفال دوغابی
      • لعاب سازی
      • نقاشی روی لعاب
      • نقاشی زیر لعاب
      • کاشی که خود انواع گوناگونی دارد، مانند:
        • هفت رنگ
        • معرق
        • زرین فام
        • مینایی
        • معقلی
      • سفال مینایی
      • سفال زرین فام
    • خرمهره، که در حال حاضر، فقط در دو کارگاه و در شهر قم تولید میشود.
    • بدل چینی
  • آبگینه
    • شیشه گری، که شامل روش ‌ها و انواع شیشه به شرح زیر است.
      • روش ها، که شیشه گری فوتی و شیشه گری فوتی قالبی را شامل میشود.
      • انواع، که “بارفتن”، “دوپوست” و “سه پوست” را شامل می‌شود.
    • تزیین شیشه که شامل تراش روی شیشه، نقاشی روی شیشه (شیشه مینایی)، آبگز کاری، مات کاری است.
    • شیشه با تلفیق فلز

شیشه گری

  • هنرهای مرتبط با چوب
    • خراطی
    • کنده کاری
    • ساز سازی
    • آروسی سازی
    • معرق چوب
    • منبت کاری
    • مشبک کاری
    • خاتم سازی
    • گره چینی
    • سوخت روی چوب
    • درود گری
    • نازک کاری (ریزه کاری) چوب
    • معرق – منبت

گره چینی با چوب

  • هنرهای مرتبط با سنگ
    • سنگ تراشی
    • خراطی سنگ
    • معرق سنگ
    • مشبک سنگ
    • حکاکی سنگ
    • مرصع
    • فیروزه کوبی
  • نگارگری
    • نگارگری کتاب و نگارگری مرقعات
      • تذهیب
      • تشعیر
      • گل و مرغ
    • طراحی سنتی، که شامل موارد زیر است:
      • طراحی قالی و گلیم
      • طراحی قلمی
      • ترسیمات ناخنی
      • گره کشی (طراحی گره)
    • ساخت ابزار و مواد
      • بوم سازی
      • ساخت قلم و قلممو
      • ساخت رنگها
      • چسبها و روغن ها
      • مهره
      • کاغذ پوستی
      • تخته صیقلی
    • اصطلاحات و واژه ها

نگارگری ایرانی

  • چاپ‌های سنتی
    • چاپ روی کاغذ (چاپ سنگی)
    • چاپ روی پارچه، که شامل چاپ‌های زیر است
      • قلمکار
      • کلاقه ای (باتیک )
      • گره خورد (دارایی)

  • حصیربافی
    • بوریابافی
    • چیغ بافی
    • مرواربافی
    • بامبوبافی

حصیربافی

  • نمد مالی
  • پوستین دوزی
  • آثار چرمی
    • سراجی
    • حکاکی رو چرم

پوست چرم

  • رنگ سازی سنتی
    • رنگ‌های حیوانی
    • رنگ‌های گیاهی
    • رنگ‌های معدنی
    • رنگ‌های شیمیایی
    • مرکب سازی (مرکب خوش نویسی و مرکب نگارگری)
  • رنگرزی سنتی

    میتواند بر روی کاغذ، چوب، پشم، ابریشم و پنبه انجام شود.

(منبع: honaryab.com )

 

مطالب مرتبط

  1. فلسفۀ مقاومت خاموش

برترین‌ها