با ما همراه باشید

پیرامون نقد ادبی

از تجدد بومی تا سنت متجددانه در ایران

منتشر شده

در

از تجدد بومی تا سنت متجددانه در ایران

از تجدد بومی تا سنت متجددانه در ایران

یاسر فراشاهی‌نژاد
پژوهشگر پسادکتری زبان و ادبیات فارسی دانشگاه تربیت مدرس

غالب محققان امروز از این تصور نخ‌نما که تجدد صرفا امری وارداتی از فرنگ بوده است فاصله گرفته‌اند و پژوهشگران، با تغییر نظرگاه، تجدد را با توجه به ویژگی‌های خاص هر زیست بوم مطالعه می‌کنند. در حوزۀ مطالعۀ تاریخ تجدد ایران، یکی از بحث برانگیزترین کتاب‌ها تجدد بومی و باز اندیشی تاریخ اثر محمد توکلی طرقی است. او در کتاب مذکور بر این باور پای می‌فشرد که تجدد فرایندی همزمان جهانی_بومی بوده که به دگرگونی انسان‌ها و نهادهای مختلف اجتماعی انجامیده است. بنابراین، او خلاف برخی از روشنفکران و تاریخ‌پژوهان معاصر، تجدد را صرفا امری عاریه‌ای و وارداتی از اروپا نمی‌داند. این چرخش در زاویۀ دید مسائل تاریخی زمینه‌های جدیدی را برای بسط و گسترش این نگاه در دوره‌های متفاوت فراهم می‌آورد. توکلی طرقی همچنین در یکی از مقالاتش نشان می‌دهد که تجدد در ایران به اتفاقات زندگی روزمرۀ مردم گره خورده است. او می‌نویسد: «به مقصد رفع عفونت هوا بود که شالوده‌های نخستین تجدد ایرانی با جمع کردن خاکروبه، سنگفرش کردن عمومی، درختکاری در معابر شهری، نظارت بر دباغ‌خانه‌ها و سلاح‌خانه‌ها و مرده‌شوی‌خانه و قبرستان ریخته شد.”بنابراین، می‌توان پذیرفت که تجدد ایرانیان برآمده از زیست‌بوم خاص خودشان بوده، نه نسخه‌ای پیش‌نوشته از طرف اروپاییان. اما نگارنده در این پژوهش فقط یک بعُد از نظرات توکلی طرقی را در نظر دارد. توکلی طرقی می‌گوید از آنجا که مجتهدان به سنت‌های فقاهتی از رونق افتاده در باب
شست وشو سخت وابسته بودند، “نوسازان فرهنگ دینی نه در جرگۀ علما بلکه از ردۀ پزشکان، مهندسان و دانشگاهیانی بودند که برای پاسخگویی به مسائل بهزیستی،بهداشتی و بهگواری به بازکاوی پیش فرض‌های علمی احکام دینی پرداختند.

نام این عمل را می‌توان همگام‌سازی دین با علم پزشکی نوین نامید که بعدها، به گفتۀ توکلی، گفتمانی “طبیبانه” را در نظام سیاسی ایران پی نهاد. اما نکته‌ای که در این میان منظور نظر راقم این سطور است، استفادۀ زیرکانۀ روشنفکران از سنت، خاصه سنت‌های دینی، به کامِ تجدد بوده است. به دیگر سخن، برخی روشنفکران نخستین عصر مشروطه برای ترویج تجدد از سنت‌های مذهبی استفاده کردند. مثلاً دکتر تومانیانس در رسالۀ حفظ الصحه در ادامۀ کار امیراعلم معتقد است جن و شیطانی که پیامبر از آن سخن گفته همان میکروبی است که پزشکان در باب آن هشدار می‌دهند. این دیدگاه فقط مختص به نهادهای مرتبط با پزشکی و بهداشتی نبود. تجدد ایرانی برای پی انداختن ملی‌گرایی دست به دامان احادیث معروف شد. به سخن دیگر، “گفتمان وطن‌مدار که با مدد حدیث حب الوطن من الایمان ساخته شده بود، نه تنها خودشناسی جدیدی را طرح افکند، بلکه نگرش به آغاز و انجام، گذشته و حال و آینده را نیز دگرگون کرد.”

دانلود مقاله

از تجدد بومی تا سنت متجددانه در ایران

مطالب بیشتر

  1. نگاهی به کتاب نظریۀ رمان نوشتۀ یاسر فراشاهی نژاد
  2. پژوهشی در مبانی فکری نظریۀ ادبی حزب توده
  3. بررسی آرش کمانگیر سروده سیاوش کسرایی
  4. تحلیل دکتر علی تسلیمی از داستانِ ندارد اثر علی‌اشرف درویشیان
  5. دربارۀ آنتونیو گرامشی و فلسفه‌اش

برترین‌ها